Phân tích bản sắc cá tính trong thơ Đất Nước Nguyễn Khoa Điềm

Trong dòng chảy của văn học Việt Nam hiện đại, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm nổi bật như một tiếng thơ độc đáo, một trí thức - một chiến sĩ tiêu biểu của thế hệ cầm bút trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Ông sinh ra trong một gia đình trí thức, tốt nghiệp khoa Văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội trước khi trở về miền Nam tham gia cách mạng, các tác phẩm thơ văn của ông là sự kết tinh sâu sắc giữa tri thức uyên bác và trải nghiệm thực tiễn nơi chiến trường.

Phong cách thơ Nguyễn Khoa Điềm, như các nhà nghiên cứu đã nhận định, là sự hòa quyện đặc sắc giữa "cảm xúc nồng nàn và suy tư sâu lắng của người trí thức về đất nước và con người Việt Nam".

Chính sự hòa quyện này đã tạo nên những vần thơ giàu chất chính luận nhưng không khô khan, mà thấm đẫm tình cảm, mở ra những không gian diễn giải đa chiều.

Trường ca "Mặt đường khát vọng", sáng tác năm 1971 tại chiến khu Trị-Thiên, là một trong những tác phẩm đỉnh cao của ông, ghi lại quá trình thức tỉnh của tuổi trẻ đô thị miền Nam về sứ mệnh lịch sử với dân tộc.

Trong đó, chương V, với đoạn trích "Đất Nước", đã vượt qua khuôn khổ của một trường ca để trở thành một bài thơ độc lập, một trong những thi phẩm xuất sắc nhất về đề tài Tổ quốc trong thế kỷ 20.

Từ lâu, đoạn trích này đã được tiếp cận và diễn giải chủ yếu qua lăng kính của tư tưởng cốt lõi "Đất Nước của Nhân dân". Đây là một cách diễn giải hoàn toàn xác đáng, phản ánh đúng tinh thần thời đại và tư tưởng chủ đạo của tác phẩm.

Tuy nhiên, trong bối cảnh của thế kỷ 21, với sự trỗi dậy của các giá trị cá nhân và sự kết nối của cộng đồng người Việt trên toàn cầu, một câu hỏi mới được đặt ra: Liệu có một tầng nghĩa sâu sắc hơn, một triết lý nhân văn phổ quát hơn ẩn sau tư tưởng "Đất Nước của Nhân dân"?

Bài viết này tại MyHocDaiCuong.com sẽ kiến giải rằng, ẩn sau tư tưởng mang tính cộng đồng ấy là một triết lý còn nền tảng hơn: Đất Nước được tạo nên từ sự tổng hòa của những giá trị cá nhân, những số phận, và những bản sắc cá tính riêng biệt, bằng việc tôn vinh những đóng góp thầm lặng, những nét văn hóa bình dị, những tình cảm riêng tư, đã thực hiện một hành động vinh danh giá trị của mỗi cá nhân trong việc kiến tạo nên cái chung vĩ đại.

Nhà thơ và cũng là nhà chính trị Việt Nam, tác giả Nguyễn Khoa Điềm đã "dân chủ hóa" khái niệm Đất Nước, đưa nó từ những gì cao siêu, vĩ mô về với những gì gần gũi, thân thuộc nhất với mỗi con người - từ miếng trầu của bà, lời ru của mẹ, đến con đường tới trường - biến một khái niệm trừu tượng thành một trải nghiệm hữu hình.

Và ngay tại bài viết này, đây sẽ là một góc nhìn mới, không chỉ làm giàu thêm cho di sản của Nguyễn Khoa Điềm mà còn đặc biệt phù hợp với bối cảnh tư duy hiện đại và tâm thức của cộng đồng người Việt toàn cầu, nhất là những người Việt đang sinh sống và làm việc tại các quốc gia phát triển.

Phần 1: Khi lịch sử bắt nguồn từ những cá thể đời thường.

Để định nghĩa một khái niệm lớn lao và thiêng liêng như Đất Nước, nhiều nhà thơ thường tìm đến những hình ảnh kỳ vĩ, những sự kiện lịch sử trọng đại. Nhưng Nguyễn Khoa Điềm đã chọn một con đường khác.

Ông bắt đầu hành trình truy tìm cội nguồn bằng cách lặn sâu vào những gì gần gũi, thân mật và bình dị nhất trong đời sống của mỗi con người. Chín câu thơ mở đầu đoạn trích không chỉ là một lời giới thiệu, mà là một tuyên ngôn triết học về nguồn gốc của Đất Nước, một tuyên ngôn đặt nền móng cho tư tưởng tôn vinh cá tính sẽ được triển khai xuyên suốt tác phẩm.

"Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi"

Câu thơ mở đầu vang lên như một lời thủ thỉ, một sự thật hiển nhiên, tự nhiên như hơi thở. "Đất Nước" được viết hoa một cách trang trọng, thể hiện sự thành kính đối với một di sản thiêng liêng, trường tồn, đã hiện hữu từ trước khi mỗi cá nhân có mặt trên đời.

Tuy nhiên, việc sử dụng đại từ "ta" ngay từ đầu đã cá nhân hóa di sản vĩ đại ấy. "Ta" vừa là nhà thơ, vừa là "em" (người đối thoại tưởng tượng), vừa là mỗi chúng ta, những người đọc. Đất Nước không phải là một thực thể xa lạ, mà là một phần của trải nghiệm lớn lên, một phần của quá trình hình thành ý thức của mỗi người. Nó không thuộc về một ai, mà thuộc về tất cả những ai sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này.

"Đất Nước có trong những cái 'ngày xửa ngày xưa...' mẹ thường hay kể.
Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn."

Nếu câu đầu khẳng định sự tồn tại sẵn có, thì hai câu tiếp theo bắt đầu lý giải cội nguồn của sự tồn tại ấy. Nguyễn Khoa Điềm không tìm về những văn bản lịch sử, những chiếu chỉ của vua chúa. Ông tìm về kho tàng văn hóa dân gian, nơi lưu giữ tâm hồn và trí tuệ của dân tộc.

Cụm từ "ngày xửa ngày xưa..." không chỉ đơn thuần là lối mở đầu của truyện cổ tích; nó là cánh cửa mở ra cả một thế giới quan, một hệ giá trị đạo đức, một triết lý sống về thiện-ác, ở hiền gặp lành, được truyền thụ qua lời ru của người mẹ.

Đất Nước, như vậy, được nuôi dưỡng và lớn lên từ trong tiềm thức của mỗi đứa trẻ, qua những câu chuyện mang đậm tính nhân văn được kể bởi một cá nhân cụ thể và thân thương nhất: người mẹ.

Hình ảnh "miếng trầu bây giờ bà ăn" là một chi tiết nghệ thuật đắt giá, mang nhiều tầng ý nghĩa. Nó vừa là biểu tượng của một phong tục văn hóa lâu đời (tục ăn trầu), vừa gợi nhắc đến câu chuyện cổ tích về tình nghĩa vợ chồng, anh em son sắt (Sự tích Trầu Cau), vừa là một hình ảnh sống động của hiện tại ("bây giờ bà ăn").

Đất Nước không phải là một khái niệm hóa thạch trong quá khứ, mà là một thực thể sống, được duy trì và tiếp nối qua những hành vi văn hóa của từng cá nhân trong từng thế hệ. "Cá tính" của Đất Nước được thể hiện qua "cá tính" của một tập tục, một câu chuyện, một con người cụ thể là bà.

"Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc.
Tóc mẹ thì bới sau đầu.
Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn."

Từ cội nguồn văn hóa, nhà thơ chuyển sang quá trình trưởng thành và định hình các giá trị cốt lõi của Đất Nước. Câu thơ "Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc" là một tham chiếu trực tiếp đến truyền thuyết Thánh Gióng, biểu tượng cho tinh thần quật khởi chống ngoại xâm.

Nhưng Nguyễn Khoa Điềm đã có một sự "giải thiêng" đầy tinh tế. Ông không nhắc đến một vị thánh thần kỳ, mà nhấn mạnh vào hành động chủ thể của "dân mình". Chính nhân dân, với trí tuệ và sự đoàn kết ("biết trồng tre"), đã tạo nên sức mạnh để bảo vệ quê hương.

Ngay sau hình ảnh lớn lao về việc giữ nước là những chi tiết vi mô, đời thường đến bất ngờ: "Tóc mẹ thì bới sau đầu" và "Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn". Đây là những nét đẹp thuần phong mỹ tục, những giá trị đạo lý sâu sắc được thể hiện qua lối sống và tình cảm của những cá nhân cụ thể nhất: mẹ và cha.

Vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam giản dị mà duyên dáng, tình nghĩa vợ chồng thủy chung, son sắt, bền chặt ("gừng cay muối mặn" - một thành ngữ dân gian được vận dụng tài tình).

Bằng cách đặt những hình ảnh này cạnh nhau, nhà thơ đã ngầm khẳng định một chân lý: sức mạnh để "đánh giặc" của một dân tộc không đến từ đâu xa lạ, mà bắt nguồn chính từ sự bền vững của các giá trị văn hóa và đạo đức trong từng gia đình, từng cá nhân.

"Cái kèo, cái cột thành tên.
Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng.
Đất Nước có từ ngày đó..."

Hai câu thơ tiếp tục đào sâu vào quá trình lao động kiến tạo. "Cái kèo, cái cột thành tên" không chỉ nói về việc xây dựng nhà cửa, mà còn gợi đến tục đặt tên con cái theo những vật dụng thân thuộc, thể hiện một tư duy mộc mạc và sự gắn bó sâu sắc với không gian sống do chính mình tạo ra.

Câu thơ về "hạt gạo" với một loạt động từ "xay, giã, giần, sàng" đã đặc tả quá trình lao động nông nghiệp đầy gian truân, vất vả. Nó là lời nhắc nhở về nền văn minh lúa nước và công lao của những người nông dân vô danh đã đổ mồ hôi, "một nắng hai sương" để nuôi sống cả dân tộc.

Câu thơ cuối cùng, "Đất Nước có từ ngày đó...", khép lại đoạn thơ bằng một lời khẳng định trầm lắng và sâu sắc. "Ngày đó" không phải là một mốc thời gian cụ thể trong biên niên sử, mà là cái ngày mà dân tộc ta định hình được những giá trị văn hóa, những phong tục, những đạo lý, những phương thức lao động của riêng mình.

Đó là lịch sử được viết nên không phải bằng những cuộc chinh phạt hay những sắc lệnh của triều đình, mà bằng chính cuộc sống và sự sáng tạo của những con người bình dị.

Cách tiếp cận của Nguyễn Khoa Điềm trong chín câu thơ đầu mang một ý nghĩa cách mạng trong tư duy nghệ thuật. Nó không còn là lịch sử của các vương triều, của các anh hùng được tạc tượng ghi tên, mà là một "lịch sử từ bên dưới" (history from below) - một phương pháp luận sử học hiện đại chỉ được phổ biến rộng rãi sau này.

Ông đã chủ động lựa chọn những hình ảnh phi chính trị, phi quân sự theo nghĩa truyền thống, những hình ảnh thuộc về không gian gia đình, văn hóa và lao động để định nghĩa cội nguồn Đất Nước. Sự lựa chọn này không phải ngẫu nhiên, mà là một quyết định tri thức có chủ đích.

Nó định nghĩa lại Đất Nước không phải như một thực thể quyền lực trừu tượng, mà là một cơ thể sống được nuôi dưỡng bởi các giá trị văn hóa bền vững, được thực hành và lưu truyền bởi từng cá nhân, từng gia đình.

Điều này hàm chứa một triết lý sâu sắc: mỗi cá nhân, qua những hành động đời thường nhất, đều đang tham gia vào quá trình kiến tạo và bảo tồn di sản Đất Nước.

"Cá tính" của mỗi người, mỗi gia đình - từ cách người mẹ bới tóc đến cách cha mẹ yêu thương nhau - không hề đối lập với "tập thể" là Đất Nước, mà chính là những viên gạch sống động và chân thực nhất xây nên nền móng vững chãi cho tập thể đó.

Phần 2: Không gian giao thoa giữa cái tôi thân mật và cộng đồng thiêng liêng.

Sau khi đặt nền móng cho một định nghĩa về Đất Nước bắt nguồn từ chiều sâu văn hóa và đời sống thường nhật, Nguyễn Khoa Điềm tiếp tục triển khai những suy tư của mình bằng một thủ pháp nghệ thuật vô cùng độc đáo: chiết tự.

Ông tách khái niệm "Đất Nước" vốn thống nhất thành hai thành tố cấu thành là "Đất" và "Nước" để khám phá từng chiều kích ngữ nghĩa riêng biệt, rồi sau đó lại hợp nhất chúng lại ở một tầm mức nhận thức cao hơn, sâu sắc hơn.

Quá trình này không chỉ là một trò chơi chữ tinh xảo mà còn là một hành trình triết học, soi chiếu mối quan hệ biện chứng giữa không gian riêng tư của cá nhân và không gian chung của cộng đồng, giữa cái tôi thân mật và cái ta thiêng liêng.

"Đất là nơi anh đến trường.
Nước là nơi em tắm."

Nhà thơ bắt đầu định nghĩa từng thành tố bằng những trải nghiệm cá nhân cụ thể và gần gũi nhất. "Đất" không phải là lãnh thổ trừu tượng trên bản đồ, mà là con đường thân quen hàng ngày "anh" đến trường. Đó là không gian của sự học hỏi, của tri thức, của những bước chân trưởng thành.

"Đất" gắn liền với sự nghiệp, hoài bão và sự vươn lên của người con trai. Trong khi đó, "Nước" cũng không phải là sông ngòi, biển cả chung chung, mà là dòng sông quê hương nơi "em" tắm mát, là không gian của sự trong trẻo, dịu dàng, nuôi dưỡng vẻ đẹp và tâm hồn người con gái.

Ở đây, Đất và Nước là hai không gian riêng biệt, gắn liền với ký ức tuổi thơ, với quá trình hình thành nhân cách và tâm hồn của mỗi cá thể "anh" và "em". Chúng là những không gian khởi phát, nơi cái tôi cá nhân được định hình.

"Đất Nước là nơi ta hò hẹn.
Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm."

Từ hai không gian riêng của "anh" và "em", nhà thơ hợp nhất chúng lại thành "Đất Nước" – không gian của tình yêu đôi lứa. "Đất Nước là nơi ta hò hẹn". Tình yêu, một trong những biểu hiện sâu sắc nhất của đời sống cá nhân, giờ đây không còn diễn ra trong một không gian vô định.

Nó được bao bọc, được chở che và được chứng giám bởi chính không gian Đất Nước. Đất Nước trở thành cái nền thiêng liêng cho những tình cảm riêng tư nhất. Ngược lại, chính tình yêu của "ta" đã làm cho không gian Đất Nước trở nên "hài hòa nồng thắm", có linh hồn và sự sống.

Câu thơ "Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm" là một sự vận dụng tinh tế chất liệu ca dao ("Khăn thương nhớ ai, khăn rơi xuống đất"). Chiếc khăn là biểu tượng của nỗi nhớ mong, của thế giới nội tâm phong phú và thầm kín của người con gái.

Bằng cách đặt nỗi nhớ riêng tư này vào trong không gian Đất Nước, Nguyễn Khoa Điềm đã khẳng định rằng, Đất Nước không chỉ là không gian của những sự kiện lớn lao, mà còn là nơi chứa đựng, thấu hiểu và nâng niu cả những tâm tư, tình cảm tinh tế và sâu kín nhất của mỗi con người.

"Đất là nơi 'con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc'.
Nước là nơi 'con cá ngư ông móng nước biển khơi.'"

Mạch thơ tiếp tục mở rộng. Từ không gian tình yêu đôi lứa, nhà thơ lại tách "Đất" và "Nước" ra một lần nữa, nhưng lần này không phải để quay về với cái riêng tư, mà để đẩy không gian ra tới tầm vũ trụ, kỳ vĩ và thơ mộng. Ông mượn ý từ những câu hò trên sông nước Bình-Trị-Thiên, quê hương của mình, để vẽ nên một bức tranh Đất Nước tráng lệ.

"Đất" giờ đây là "hòn núi bạc" cho chim phượng hoàng tìm về, và "Nước" là "biển khơi" cho cá ngư ông quẫy vùng. Phượng hoàng và ngư ông (cá kình) là những hình ảnh mang tính biểu tượng, kỳ vĩ trong văn hóa dân gian.

Đất Nước giờ đây không chỉ là nơi sinh hoạt đời thường mà còn là một không gian văn hóa giàu tưởng tượng, là đất lành cho những gì cao quý tụ hội, là biển lớn cho những sức mạnh phi thường vẫy vùng.

"Thời gian đằng đẵng.
Không gian mênh mông.
Đất Nước là nơi dân mình đoàn tụ."

Sau khi đã du hành qua các chiều kích không gian - từ riêng tư đến công cộng, từ hiện thực đến huyền thoại - và thời gian ("đằng đẵng"), nhà thơ đi đến một định nghĩa mang tính tổng kết, một sự hợp nhất ở tầm mức cao nhất. "Đất Nước là nơi dân mình đoàn tụ".

Đại từ nhân xưng đã có một sự chuyển biến quan trọng: từ "anh", "em", "ta" đã phát triển thành "dân mình". "Đoàn tụ" không chỉ là sự sum họp về mặt vật lý trên một lãnh thổ. Nó là sự hội tụ của tất cả những gì đã được kể ra trước đó: là sự đoàn tụ của những ký ức cá nhân, của những tình yêu đôi lứa, của những giá trị văn hóa, của những khát vọng, trong một cộng đồng chung mang tên "dân mình".

Từ "dân mình" vang lên thật gần gũi, thân thương, xóa nhòa mọi khoảng cách, khẳng định tất cả mọi người đều là thành viên của một đại gia đình.

Quá trình chiết tự và hợp nhất "Đất-Nước" của Nguyễn Khoa Điềm không phải là một sự sắp xếp ngẫu nhiên của các hình ảnh. Nó mô phỏng một cách tinh tế quá trình triết học về sự hình thành ý thức cộng đồng.

Quá trình này đi theo một trình tự logic chặt chẽ: từ ý thức về bản thể cá nhân (anh, em), đến sự tương tác giữa các cá nhân (ta hò hẹn), và cuối cùng là sự hình thành một ý thức cộng đồng bao trùm (dân mình đoàn tụ).

Cách kiến giải này phản ánh sâu sắc các lý thuyết xã hội học và triết học chính trị hiện đại, vốn cho rằng xã hội và quốc gia được xây dựng từ những đơn vị cơ bản là cá nhân và các mối quan hệ tương tác giữa họ, chứ không phải là một thực thể quyền lực áp đặt từ trên xuống.

Như vậy, Nguyễn Khoa Điềm không chỉ đang làm thơ, ông đang kiến tạo một mô hình lý thuyết về quốc gia - dân tộc. Trong mô hình này, sự tồn tại và giá trị của cá nhân - với những trải nghiệm, kỷ niệm, tình yêu và tâm tư thầm kín - là điều kiện tiên quyết cho sự tồn tại của một cộng đồng bền vững và có linh hồn.

Logic nội tại của đoạn thơ đã tự nó khẳng định rằng: để có một "Đất Nước là nơi dân mình đoàn tụ" thực sự vĩ đại và trường tồn, trước hết phải có và phải tôn trọng những "Đất là nơi anh đến trường" và "Nước là nơi em tắm".

Sự tôn trọng cá tính không phải là một ý tưởng ngoại lai áp đặt vào bài thơ, mà chính là mạch ngầm triết lý chảy xuyên suốt cấu trúc nghệ thuật độc đáo của nó.

Phần 3: Triết lý tôn trọng cá tính là nền tảng của một dân tộc bền vững.

Đây là phần trọng tâm của toàn bộ luận đề, nơi tư tưởng "Đất Nước của Nhân dân" được giải mã sâu hơn để làm hé lộ một triết lý nhân văn nền tảng: Đất Nước không chỉ của Nhân dân như một khối tập thể trừu tượng, mà là Đất Nước của mỗi con người, với những giá trị và bản sắc cá nhân độc đáo.

Nguyễn Khoa Điềm, qua việc tôn vinh những đóng góp bình dị, đã khẳng định rằng sức mạnh của một dân tộc nằm ở sự đa dạng và sự tôn trọng dành cho từng cá tính đã làm nên nó.

Giải mã khái niệm "Nhân dân": Từ tập thể đến cá thể.

Trong thơ ca cách mạng, "Nhân dân" thường là một khái niệm mang tính khái quát, chỉ một lực lượng quần chúng đông đảo. Tuy nhiên, Nguyễn Khoa Điềm đã có một cách tiếp cận khác biệt và tinh tế hơn.

Ông không để "Nhân dân" là một danh từ chung chung, một đám đông vô hình. Thay vào đó, ông định nghĩa họ thông qua những hành động, số phận và đóng góp cụ thể của từng nhóm người, từng cá nhân với những "cá tính" riêng biệt:

• "Những người vợ nhớ chồng": Đây là hiện thân của lòng thủy chung, của sự son sắt đợi chờ, một phẩm chất đã hóa thành "núi Vọng Phu", tạc vào dáng hình đất nước.

• "Cặp vợ chồng yêu nhau": Đây là biểu tượng của tình yêu lứa đôi nồng thắm, một tình cảm riêng tư nhưng lại có sức mạnh "góp nên hòn Trống Mái", tạo tác nên vẻ đẹp cho non sông.

• "Người học trò nghèo": Đại diện cho khát vọng tri thức, cho tinh thần hiếu học. Dù nghèo khó, cá tính ham học hỏi của người học trò ấy đã "giúp cho Đất Nước mình núi Bút, non Nghiên".

• "Những người dân nào đã góp tên Ông Đốc, Ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm": Đây là sự vinh danh những con người vô danh đã đi mở cõi, những người mà tên tuổi của họ đã hòa vào tên đất, tên làng, ghi dấu ấn cá nhân của mình vào lịch sử khai phá của dân tộc.

Bằng cách liệt kê này, Nguyễn Khoa Điềm đã "cá nhân hóa" khái niệm Nhân dân. Nhân dân không còn là một khối đồng nhất, mà là một tập hợp đa dạng của những số phận, những phẩm chất, những khát vọng.

Mỗi hình ảnh đều mang một "cá tính" riêng, và chính sự đóng góp của những cá tính đa dạng ấy đã làm nên một Đất Nước giàu có về cả vật chất lẫn tinh thần.

Tôn trọng cá tính: Nền tảng của một cộng đồng đa dạng và hùng mạnh.

Việc Nguyễn Khoa Điềm vinh danh những đóng góp cá nhân cụ thể không chỉ là một thủ pháp nghệ thuật, mà còn hàm chứa một triết lý sâu sắc về việc xây dựng cộng đồng, một triết lý mà ở đó, sự tôn trọng cá tính đóng vai trò nền tảng.

Thứ nhất, tôn trọng cá tính giúp mỗi người khẳng định giá trị bản sắc và phát huy năng lực nội tại. Khi xã hội công nhận và trân trọng những đặc điểm riêng biệt của mỗi cá nhân, điều đó sẽ tạo động lực để họ tự tin thể hiện bản thân, phát huy tối đa những tiềm năng và sở trường của mình để cống hiến cho cộng đồng.

Trong thơ Nguyễn Khoa Điềm, Đất Nước trở nên giàu đẹp hơn chính vì có "người học trò nghèo" với cá tính hiếu học, có "cặp vợ chồng" với cá tính yêu thương. Nếu những cá tính đó không được trân trọng, nếu tất cả đều bị ép vào một khuôn mẫu duy nhất, thì Đất Nước sẽ mất đi những "núi Bút, non Nghiên", những "hòn Trống Mái" đầy thi vị.

Thứ hai, tôn trọng cá tính tạo ra một môi trường sống tích cực, đa dạng và khoan dung. Một cộng đồng thực sự vững mạnh không phải là một cộng đồng đồng nhất một cách máy móc, mà là nơi các cá tính khác biệt có thể cùng tồn tại, tương tác và bổ sung cho nhau một cách hài hòa.

Đất Nước trong thơ Nguyễn Khoa Điềm chính là một không gian đa thanh, đa sắc như vậy. Nó có sự kiên cường của "cây tre đánh giặc", sự dịu dàng của "tóc mẹ bới sau đầu", sự thủy chung của "gừng cay muối mặn", và cả nỗi nhớ nhung thầm kín của "chiếc khăn rơi". Sự đa dạng này làm cho hình ảnh Đất Nước trở nên sống động, chân thực và có sức hấp dẫn bền bỉ.

Thứ ba, trong bối cảnh văn hóa Việt Nam, tư tưởng của Nguyễn Khoa Điềm mang tính cấp tiến và nhân văn sâu sắc. Văn hóa truyền thống Việt Nam, với cấu trúc "Nhà - Làng - Nước", vốn rất đề cao tính cộng đồng, đôi khi vai trò cá nhân bị lu mờ hoặc hòa tan vào tập thể. Trong bối cảnh đó, việc Nguyễn Khoa Điềm nhấn mạnh đến những đóng góp cụ thể của từng cá nhân, dù là nhỏ bé, là một bước tiến lớn trong tư duy.

Ông không hề phủ nhận vai trò của tập thể; ngược lại, ông cho thấy một tập thể chỉ thực sự vĩ đại và trường tồn khi nó được xây dựng trên nền tảng là những cá nhân tự do, sáng tạo và được trân trọng. Có một sự phân biệt rõ ràng ở đây: Nguyễn Khoa Điềm không cổ vũ cho "chủ nghĩa cá nhân" vị kỷ, chỉ biết "mình vì mình".

Thay vào đó, ông tôn vinh "cá tính" – tức là bản sắc cá nhân độc đáo nhưng luôn hướng đến việc đóng góp, "gắn bó và san sẻ" với cộng đồng.

Một dân tộc vĩ đại luôn được tạo nên bởi những cá tính kiệt xuất, những con người dám nghĩ khác, làm khác và cống hiến hết mình cho lý tưởng chung.

Lịch sử Việt Nam đã chứng minh điều đó qua những danh nhân như Nguyễn Trãi, người đã dùng tài năng văn chương và quân sự của mình để viết nên "Bình Ngô đại cáo", hay nữ sĩ Hồ Xuân Hương, người đã dùng cá tính thơ độc đáo của mình để thách thức những định kiến xã hội và khẳng định giá trị của người phụ nữ.

Những cá tính đó, cũng như "người vợ nhớ chồng" hay "người học trò nghèo" trong thơ Nguyễn Khoa Điềm, chính là những người đã "làm ra Đất Nước".

Trong lăng kính của lý thuyết hậu thực dân (postcolonial theory), hành động của Nguyễn Khoa Điềm còn mang một ý nghĩa chính trị - văn hóa sâu sắc hơn nữa.

Các nhà lý luận hậu thực dân cho rằng một trong những nhiệm vụ quan trọng của các dân tộc từng bị đô hộ là "thu hồi quá khứ" (retrieving the past) và xây dựng một bản sắc dân tộc tự chủ, không phải là bản sao của kẻ đi xâm lược.

Để làm điều đó, họ thường tìm về với văn hóa dân gian (folklore), với những câu chuyện và giá trị bản địa. Nguyễn Khoa Điềm đã làm chính xác điều này.

Ông từ chối những định nghĩa Đất Nước trừu tượng, có thể vay mượn từ các hệ tư tưởng ngoại lai. Thay vào đó, ông "khai quật" các giá trị từ chính kho tàng văn hóa dân gian và cuộc sống thường nhật của người Việt.

Vì vậy, việc ông tôn vinh "cá tính" của "người vợ", "người học trò" không chỉ là một hành động nhân văn, mà còn là một chiến lược văn hóa. Nó khẳng định rằng bản sắc đích thực và sức mạnh của Đất Nước Việt Nam nằm trong chính những con người bình dị này, với những nét độc đáo của họ, và đó là một bản sắc không thể bị đồng hóa.

Luận điểm "tôn trọng cá tính" vì thế không chỉ là một giá trị đạo đức phổ quát, mà còn là một tuyên ngôn mạnh mẽ về chủ quyền văn hóa và bản sắc dân tộc.

Phần 4: Tiếng vọng xuyên biên giới trong tâm thức người Việt xa quê hương.

Một tác phẩm văn học vĩ đại không chỉ có giá trị trong bối cảnh ra đời của nó mà còn có khả năng vượt qua không gian và thời gian, tiếp tục đối thoại và mang lại những ý nghĩa mới cho các thế hệ sau, đặc biệt là những người sống trong những hoàn cảnh khác biệt.

Đối với cộng đồng người Việt hải ngoại (Vietnamese diaspora), đoạn trích "Đất Nước" của Nguyễn Khoa Điềm mang một tiếng vọng đặc biệt sâu sắc, chạm đến những tầng lớp phức tạp trong tâm lý về bản sắc, cội nguồn và hoài niệm.

Đối với những người Việt sinh sống tại nhiều quốc gia khác nhau, khái niệm "Đất Nước" không còn gắn liền một cách tuyệt đối với lãnh thổ địa lý hàng ngày. Khi khoảng cách vật lý trở nên xa xôi, Đất Nước tồn tại và được mang theo bên mình chủ yếu qua các phương diện phi vật thể: ngôn ngữ, văn hóa, phong tục, ký ức và những câu chuyện kể.

Định nghĩa Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm dường như được viết ra cho chính trải nghiệm này. Khi ông khẳng định Đất Nước có trong "ngày xửa ngày xưa mẹ kể", trong "miếng trầu bà ăn", trong "gừng cay muối mặn", ông đã biến Đất Nước từ một thực thể địa lý thành một di sản văn hóa.

Bài thơ không chỉ mô tả về Đất Nước, nó còn là một sự hệ thống hóa, một bản tóm tắt tinh túy những giá trị cốt lõi của văn hóa Việt, giúp người xa xứ có một điểm tựa tinh thần để xác định và duy trì bản sắc của mình.

Tâm lý hoài niệm là một đặc điểm nổi bật trong nhiều cộng đồng di cư, và cộng đồng người Việt cũng không ngoại lệ. Nỗi hoài niệm này thường gắn với những ký ức về một quê hương đã mất, một thời kỳ "trước 1975" với những hình ảnh và giá trị riêng.

Bài thơ của Nguyễn Khoa Điềm, với những hình ảnh đậm chất truyền thống và dân gian, đã chạm một cách tinh tế vào tầng sâu của nỗi hoài niệm này.

Tuy nhiên, điều quan trọng là sự hoài niệm mà bài thơ gợi lên không phải là sự nuối tiếc tiêu cực hay sự đóng băng trong quá khứ. Thay vào đó, nó khẳng định một sự liên tục của văn hóa, những giá trị trường tồn vượt qua mọi biến cố lịch sử. "Miếng trầu" vẫn được "bà ăn bây giờ", "tóc mẹ" vẫn "bới sau đầu".

Bằng cách này, bài thơ giúp người đọc hải ngoại kết nối với quá khứ không phải như một thứ đã mất, mà như một nguồn cội sống động, tiếp tục nuôi dưỡng hiện tại và tương lai.

Một trong những thách thức lớn nhất của cộng đồng diaspora - thuật ngữ dùng để chỉ những nhóm người có cùng nguồn gốc dân tộc nhưng đang sinh sống rải rác ở các quốc gia khác ngoài quê hương của họ - là sự chuyển giao văn hóa và bản sắc cho các thế hệ con cháu sinh ra và lớn lên ở nước ngoài.

Thế hệ thứ hai, thứ ba thường phải đối mặt với xung đột văn hóa, rào cản ngôn ngữ và sự khác biệt trong trải nghiệm sống so với thế hệ cha mẹ. Trong bối cảnh này, "Đất Nước" của Nguyễn Khoa Điềm có thể đóng vai trò như một "cầu nối" văn hóa vô giá.

Với ngôn ngữ trong sáng, giản dị, gần như không có từ Hán Việt, và những hình ảnh gần gũi (trường học, dòng sông, tình yêu), bài thơ trở nên dễ tiếp cận hơn với những người trẻ có thể không thông thạo tiếng Việt một cách uyên thâm.

Việc Đất Nước được định nghĩa qua tình yêu của "anh" và "em" là một hình ảnh phổ quát, vượt qua rào cản văn hóa, giúp thế hệ trẻ hiểu về cội nguồn của mình một cách thân mật, lãng mạn, thay vì qua những bài học lịch sử khô khan hay những lời giáo huấn nặng nề.

Đối với người Việt sống ở nước ngoài, việc cân bằng giữa hai thế giới - giữ gìn "cá tính" Việt và hội nhập vào xã hội sở tại - là một trải nghiệm thường trực. Triết lý của bài thơ về sự hài hòa giữa cá nhân và cộng đồng, nơi cá tính không bị triệt tiêu mà còn làm giàu cho tập thể, cung cấp một mô hình tư duy quý giá cho trải nghiệm này. Nó khích lệ người trẻ tự tin thể hiện bản sắc kép của mình, vừa là một công dân toàn cầu, vừa là một người con của Đất Việt.

Sâu xa hơn, bài thơ có thể hoạt động như một phương thức trị liệu văn hóa (cultural therapy). Văn học của người Việt hải ngoại thường xuyên khai thác chủ đề về chấn thương chiến tranh, sự mất mát và những "chấn thương xuyên thế hệ" (transgenerational trauma) được di truyền qua sự im lặng.

Bài thơ của Nguyễn Khoa Điềm, dù được viết giữa lòng cuộc chiến, lại chủ động lựa chọn tập trung vào những giá trị bền vững, yên bình và mang tính xây dựng: tình yêu, lao động, văn hóa, gia đình. Nó tạo ra một không gian tinh thần an toàn, một "quê hương trong tưởng tượng" (imagined homeland) nơi người đọc có thể tìm về.

Bằng cách định nghĩa Đất Nước qua những gì đẹp đẽ và trường tồn nhất, bài thơ giúp các thế hệ, đặc biệt là thế hệ sau, tái kết nối với một di sản Việt Nam không chỉ có chiến tranh và đau thương. Nó cho phép họ "sở hữu" một phần của Đất Nước mà không cần phải trải qua trực tiếp những ký ức đau buồn của thế hệ trước.

Đây chính là giá trị "hữu ích" vô cùng to lớn, không chỉ cung cấp kiến thức văn học mà còn chạm đến những nhu cầu tâm lý và cảm xúc sâu sắc nhất của những người Việt Nam xa quê hương.

Chiều sâu triết lý cá tính trong đoạn trích Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm

Hành trình phân tích đoạn thơ "Đất Nước" của Nguyễn Khoa Điềm, khi được soi chiếu qua lăng kính của triết lý tôn trọng cá tính, đã mở ra những chiều kích ý nghĩa mới mẻ và sâu sắc.

Chúng ta đã đi từ việc giải mã một Đất Nước được dệt nên từ những sợi chỉ bình dị nhất của văn hóa và đời sống thường nhật, đến việc chiêm nghiệm mối quan hệ biện chứng giữa không gian riêng tư của cá nhân và không gian thiêng liêng của cộng đồng.

Cuối cùng, hành trình đó đã dẫn chúng ta đến một nhận thức cốt lõi: tư tưởng "Đất Nước của Nhân dân" mà Nguyễn Khoa Điềm theo đuổi không phải là sự tôn vinh một tập thể vô danh, mà chính là bản hùng ca ca ngợi sức mạnh kiến tạo của từng cá nhân, từng số phận, từng bản sắc độc đáo.

Tác phẩm đã chứng tỏ một giá trị kép đầy ấn tượng. Một mặt, nó vẫn là một áng thơ yêu nước nồng nàn, một lời hiệu triệu tinh thần đoàn kết, đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh lịch sử ra đời của nó.

Mặt khác, nó là một bài ca nhân văn sâu sắc về phẩm giá và giá trị của mỗi con người. Nguyễn Khoa Điềm đã cho thấy một dân tộc hùng mạnh không được xây dựng bằng cách san bằng các cá tính, mà bằng cách khơi dậy và quy tụ sức mạnh từ sự đa dạng của các cá tính đó.

Lòng thủy chung của người vợ, tình yêu của đôi lứa, khát vọng tri thức của người học trò, công sức của người nông dân - tất cả những giá trị cá nhân đó khi được trân trọng sẽ trở thành những viên gạch vững chắc nhất xây nên tòa thành Đất Nước.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và kỷ nguyên số của thế kỷ 21, khi cộng đồng người Việt đã vươn ra khắp năm châu và bản sắc cá nhân ngày càng được đề cao, tư tưởng của Nguyễn Khoa Điềm càng trở nên thời sự và cấp thiết.

Đối với những người con xa xứ, bài thơ là một sự kết nối sống động với cội nguồn văn hóa, một liều thuốc tinh thần giúp chữa lành những hoài niệm và khẳng định bản sắc.

Đối với thế hệ trẻ trong và ngoài nước, tác phẩm là một bài học quý giá về việc làm thế nào để vừa là một cá thể tự do, độc đáo, vừa là một phần không thể tách rời của một cộng đồng lớn lao.

Lời nhắn nhủ của nhà thơ ở cuối trường ca, "Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở, / Làm nên Đất Nước muôn đời", ngày nay mang một ý nghĩa mới. "Hóa thân" không có nghĩa là đánh mất mình, mà là mang chính cá tính, tài năng và bản sắc riêng của mình để làm giàu thêm cho "dáng hình xứ sở".

Một "Đất Nước vẹn tròn, to lớn" trong thế giới hiện đại chỉ có thể được "làm nên" khi mỗi cá nhân được tôn trọng, được trao cơ hội để "gắn bó và san sẻ", và được tự do cống hiến những giá trị độc đáo nhất của mình.

Với tầm nhìn vượt thời gian đó, "Đất Nước" của Nguyễn Khoa Điềm sẽ mãi là một ngọn nguồn cảm hứng bất tận, không chỉ cho những người yêu văn học, mà cho tất cả những ai đang trăn trở trên hành trình kiến tạo bản thân và phụng sự cộng đồng.

"Đất nước"

Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi
Đất Nước có trong những cái "ngày xửa ngày xưa…" mẹ thường hay kể
Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn
Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc
Tóc mẹ thì bới sau đầu
Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn
Cái kèo, cái cột thành tên
Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng
Đất Nước có từ ngày đó…

Đất là nơi anh đến trường
Nước là nơi em tắm
Đất Nước là nơi ta hò hẹn
Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm
Đất là nơi "con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc"
Nước là nơi "con cá ngư ông móng nước biển khơi"
Thời gian đằng đẵng
Không gian mênh mông
Đất Nước là nơi dân mình đoàn tụ
Đất là nơi Chim về
Nước là nơi Rồng ở
Lạc Long Quân và Âu Cơ
Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng
Những ai đã khuất
Những ai bây giờ
Yêu nhau và sinh con đẻ cái
Gánh vác phần người đi trước để lại
Dặn dò con cháu chuyện mai sau
Hằng năm ăn đâu làm đâu
Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ
Trong anh và em hôm nay
Đều có một phần Đất Nước
Khi hai đứa cầm tay
Đất Nước trong chúng mình hài hoà nồng thắm
Khi chúng ta cầm tay mọi người
Đất nước vẹn tròn, to lớn

Mai này con ta lớn lên
Con sẽ mang đất nước đi xa
Đến những tháng ngày mơ mộng
Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình
Phải biết gắn bó san sẻ
Phải biết hoá thân cho dáng hình xứ sở
Làm nên Đất Nước muôn đời…

*

Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước những núi Vọng Phu
Cặp vợ chồng yêu nhau góp nên hòn Trống Mái
Gót ngựa của Thánh Gióng đi qua còn trăm ao đầm để lại
Chín mươi chín con voi góp mình dựng Đất tổ Hùng Vương
Những con rồng nằm im góp dòng sông xanh thẳm
Người học trò nghèo giúp cho Đất Nước mình núi Bút, non Nghiên.
Con cóc, con gà quê hương cùng góp cho Hạ Long thành thắng cảnh
Những người dân nào đã góp tên Ông Đốc, Ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm
Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gò bãi
Chẳng mang một dáng hình, một ao ước, một lối sống ông cha
Ôi Đất Nước sau bốn ngàn năm đi đâu ta cũng thấy
Những cuộc đời đã hoá núi sông ta…

Em ơi em
Hãy nhìn rất xa
Vào bốn ngàn năm Đất Nước
Năm tháng nào cũng người người lớp lớp
Con gái, con trai bằng tuổi chúng ta
Cần cù làm lụng
Khi có giặc người con trai ra trận
Người con gái trở về nuôi cái cùng con
Ngày giặc đến nhà thì đàn bà cũng đánh
Nhiều người đã trở thành anh hùng
Nhiều anh hùng cả anh và em đều nhớ
Những em biết không
Có biết bao người con gái, con trai
Trong bốn ngàn lớp người giống ta lứa tuổi
Họ đã sống và chết
Giản dị và bình tâm
Không ai nhớ mặt đặt tên
Nhưng họ đã làm ra Đất Nước
Họ giữ và truyền cho ta hạt lúa ta trồng
Họ truyền lửa cho mỗi nhà từ hòn than qua con cúi
Họ truyền giọng điệu mình cho con tập nói
Họ gánh theo tên xã, tên làng trong mỗi chuyến di dân
Họ đắp đập be bờ cho người sau trông cây hái trái
Có ngoại xâm thì chống ngoại xâm
Có nội thù thì vùng lên đánh bại
Để Đất Nước này là Đất Nước Nhân dân
Đất Nước của Nhân dân, Đất Nước của ca dao thần thoại
Dạy anh biết "yêu em từ thuở trong nôi"
Biết quý công cầm vàng những ngày lặn lội
Biết trồng tre đợi ngày thành gậy
Đi trả thù mà không sợ dài lâu
Ôi những dòng sông bắt nước từ lâu
Mà khi về Đất Nước mình thì bắt lên câu hát
Người đến hát khi chèo đò, kéo thuyền vượt thác
Gợi trăm màu trên trăm dáng sông xuôi
Người dạy ta nghèo ăn cháo ăn rau
Biết ăn ớt để đánh lừa cái lưỡi
Cái cuốc, con dao, đánh lừa cái tuổi
Chén rượu đánh lừa cơn mỏi, cơn đau
Con nộm nang tre đánh lừa cái chết
Đánh lừa cái rét là ăn miếng trầu
Đánh lừa thuồng luồng xăm mình xăm mặt
Đánh lừa thằng giặc là chuyện Trạng Quỳnh
Nhưng lạ lùng thay, nhân dân thông minh
Không hề lừa ta dù ca dao, cổ tích
Ta lớn lên bằng niềm tin rất thật
Biết bao nhiêu hành phúc có trên đời
Dẫu phải khi cay đắng dập vùi
Rằng co Tấm cũng làm về hoàng hậu
Cây khế chua có đại bàng đến đậu
Chim ăn rồi trả ngon ngọt cho ta
Đất đai cỗi cằn thì người sẽ nở hoa
Hoa của đất, người trồng cây dựng cửa
Khi ta đến gõ lên từng cánh cửa
Thì tin yêu ngay thẳng đón ta vào
Ta nghẹn ngào, Đất Nước Việt Nam ơi!…

*

Ta lớn lên khao khát những chân trời
Những mảnh đất chân mình chưa bén được
Những biển khới chứa mặt trời đỏ rực
Những ngàn sao trôi miết giữa màu xanh
Ôi có cách gì ta được ngắm những bình minh
Buổi vũ trụ chớp bùng nên sự sống
Và ánh sáng trên chiếc xe vàng chuyển động
Bỗng một ngày ấm áp kể ta nghe
Về những con ngươi của thiên thể xa xôi
Muốn bầu bạn với con người Trái đất
Ôi phút đó ta vùng lên ngây ngất
Muốn ôm choàng hết tất cả trời mây
Trái tim tay nặng trĩu những mê say
Sẽ gieo xuống làm âm vang mặt đất…

Nhưng em ơi, cái điều trông đợi nhất
Vẫn những gì có thể có hôm nay
Từ hôm nay, trên mảnh đất ta đây
Ta nắm nó như sợi mây vững chãi
Rồi rút dần từ cánh rừng vĩ đại
Của cuộc đời hằng nuôi dưỡng chúng ta
Và diệu kỳ thay! Ta bỗng loá bất ngờ
Ta đã thấy cuộc đời vô hạn
Giữa đất đai, nhân dân, bè bạn
Ta tìm ra ánh sáng của Con Người
Những Con Người làm sông núi sáng tươi…

*

Những địa danh trôi từ thuở xa xôi
Trôi bằng máu và trôi bằng nước mắt
Đã đọng lại thành tên ngươi, tên đất
Bao năm rồi suốt mặt pha, triền sông
Nhưng không có con người nào đã trôi hết sâu nông

Bằng những người dân miền Tây nghèo khổ
Đây không biển thì rừng làm biển cả
Một biển xanh với cồn sóng ngút trời
Họ bám mình vào tấm rẫy nổi trôi
Rồi gục chết dưới màu xanh vĩnh viễn
Cuộc đời họ mênh mang bất định
Chỉ đó nghèo bám riết lấy màu da
Ôi mây trắng ngang đầu, gió dưới rừng xa
Đất Nước ở đâu? Đâu là Đất Nước?
Kờ-ruồng Kù tiệt!
Tiếng suối hay tiếng chim?
Tiếng người hay tiếng chiêng?
Tiếng đá lăn, cây đổ?
Thác gào hay đá nổ?
Kờ-ruồng Kù tiệt!
Kờ-ruồng Kù tiệt!
Đất Nước! Đất Nước!
Đất Nước trên miệng ta rồi
Trong tim ta mang
Trên chân ta bước
Đất Nước! Đất Nước!
Cả núi rừng thét lên đồng loạt!
Đó là năm dưới thời giặc Pháp
Chúng hất hàng chục chòi Ta-ôi ra khỏi bản đồ
Đẩy họ vào những cánh rừng xanh không Tổ quốc
Chính lúc đó
Lửa đã cháy lên!
Lửa ngàn đời từ mỗi bếp cháy lên!
Đốt nhà! Ta đốt hết nhà!
Địu con lên lưng vác giáo lên vai
Đánh trăm chiếc cồng xuyên thủng núi
Mắt người già quắc lên cho đàn trẻ theo
Ta đạp rừng nhằm phía Đông bươn tới!
Ôi ta về nguồn! Về nguồn!
Kờ-ruồng Kù tiệt!
Kờ-ruồng Kù tiệt!
Đất Nước! Đất Nước!
Ôi ta về theo Đất Nước
Ta không chịu làm người dân không Đất Nước
Không Việt Nam
Biển rừng gào lên như muốn níu chân ta
Biển rừng không cuốn ta vào vô định nữa
Ta làm con suối rừng biết tìm sông mà tới
Ta làm con nai biết tìm lối mà về
Mặt trời mọc, mặt trời chỉ hướng
Ôi lòng ta có mặt trời soi sáng
Ta trở về Đất Nước Tổ tiên ơi!…
Và hôm nay
Khi bom thằng Mỹ tới
Cắt ngang những nói nhọn nhà làng
Chôn những nhà mồ vào đất bụi
Ta đánh lên tiếng cồng
Ta gọi vang rừng vang úi
Đất Nước!
Ta đánh lên tiếng chiêng cho cả Bắc Nam cùng nghe được!
Nghe tấm lòng người Tà-ôi, Pa-kô, Cà-tu
Thuỷ chung Đất Nước
Rồi ta quăng cồng dưới suối
Rồi ta chủ chiêng dưới cây
Ta đi
Trong âm vang yêu nước
Ta đi với rựa và tên
Rựa ta mài vào gỗ thành nương
Tên ta gài xuống đất thành bẫy
Thằng Mỹ vào thì xác mà để đấy!
Thằng nguỵ vào thì xác nó đừng chôn!
Cho cháu con ta, ai sau nữa, được nhìn!
Ôi Đất Nước đầu mũi dao
Đất Nước đầu mũi tên
Đất Nước đầu tiếng chiêng
Đất Nước là ngọn lửa
Đất Nước tràn lên từng đỉnh núi
Đất Nước thiêng liêng…

*

Đêm nay ta lên hết mặt sông Hồng!
Nước đánh động dưới chân ta rồi
Đất Nước
Đang gọi ta từng hồi trống thúc
Đất Nước xoáy nhào tim ta
Ký ức
Đất Nước muôn đời đang vặn mình, đang sôi…

Chúng ta là người dân miền Nam
Nhung tôi biết anh gốc gác họ Hoàng Kinh Bắc
Còn tôi họ Nguyễn tỉnh Đông
Huyết thống ta trôi trên bán đảo âm thầm
Hôm nay bỗng réo sôi từng hồi từng trận
Khi cơn lũ đang lao qua châu thổ sông Hồng!

Ta lên hết mặt đê sông Hồng!
Dẫu chỉ bằng tâm tưởng
Ở đâu đó ta không còn nhớ nữa
Sao tổ tiên ta cầm cuốc, cầm cày
Cầm giáo, cầm khiên và cất tiếng hát lưu đày
Để xa châu thổ từ độ ấy…

Ôi những gốc tre tổ tiên ta từng thấy
Vẫn còn nguyên trên bờ bãi sông Hồng
Lúa lên xanh trên những cánh đồng
Cũng có tay cha ông in vào trong lúa
Sâu thẳm quá cho đến từng mái rạ
Cũng có dáng một ngày cha ông khăn gói bước ra

Ôi những gì Người đã ước mơ
Thì bây giờ cũng thơm lá thơm hoa
Nên hôm nay chúng ta
Phải lên hết đê sông Hồng mà giữ lấy!

Đất Nước
Phải chặt tre, đóng cọc mà giữ lấy!
Đất Nước
Phải đan phên, đổ đất mà giữ lấy!
Đất Nước
Phải phá nhà, chặt cây vườn vác ra mà giữ lấy!
Đất Nước
Phải neo người xuống sông, chặn nước mà giữ lấy!
Đất Nước
Đất Nước không thể trôi được!
Máu xương, mồ mả tổ tiên đã trôi đi
Những dòng họ đã trôi đi
Nhưng hôm nay không thể nào trôi được!
Đất Nước
Đang gầm lên trong sóng gió ngất trời
Hàng chục triệu thước khối nước đang lao vào mặt đất
Cuộc xáp trận của vật chất muốn đè vật chất
Của thiên nhiên đè xuống con người
Ta vươn mình gánh lấy đất đai
Ta ném máu xương ta vào làm vật cản
Tất cả ý chí và sinh mạng
Phải được vai dựa vào vai, đùi gối lên đùi
Đẩy con đê sông Hồng tiến lên phía trước
Thắng giặc Mỹ hay thắng giặc nước
Đều nhất tề xung phong!

Sơn Tinh đang nhìn ta lo lắng đăm đăm
Cả nhân loại đang nhìn ta cổ vũ
Con cháu ta mai sau hối hả lật từng trang lịch sử
Ngợp trước con đê sông Hồng lên cao, lên cao…
Chào 4000 năm! Con đê như một cánh tay cao
Của thế trận những người làm chủ
Làm chủ cuộc đời và lướt từng đỉnh lũ
Bảo vệ miến Bắc, chi viện miền Nam!

Mẹ Việt Nam ơi!
Đêm nay con về gối đầu trên cánh tay của Mẹ
Ôi cánh tay rắn rỏi, dịu hiền
Lấm láp bùn lầy nhưng ấm áp niềm tin
Đó là hai cánh đê sông Hồng của Mẹ
Mẹ phả vào mặt con nồng nàn mùi sữa
Của những đồng xa nguyên vẹn như mùa
Con đã đi xa từ thuở ấy đến giờ
Nay bọn Mỹ còn cắt chia Đất Nước
Nhưng đêm đêm con trở về thân thuộc
Ngủ trên cánh tay Mẹ hiền từ cay đắng nuôi con
Trong tháng năm chớp bể mưa nguồn
Ru con lớn và làm người thương Mẹ…

*

Đã có một thời
Ai muốn vào châu Mỹ La-tinh
Đến trước vịnh Ca-ra-ip
Sẽ không cần dùng địa bàn
Cứ nhìn những xác da đen
Trôi bập bềnh trên biển
Những xác da đen chỉ hướng
Đưa anh vào "mảnh vườn sau" của chủ nghĩa thực dân
Đã có một thời
Ai muốn đến Việt Nam
Cứ theo gót những đàn ngựa phương Bắc
Hay chữ thập trên tàu buôn nước Pháp
Các bạn sẽ tìm ra Việt Nam
Bởi vì ngày ấy
Nước chúng tôi chưa có trên bản đồ thế giới
Ngôn ngữ loài người chưa biết hai chữ "Việt Nam"
Và dẫu bạn đến đây
Chỉ có những tên đô hộ phủ toàn quyền
Đứng ra tiếp bạn
Nhưng hôm nay
Bạn hãy đi theo những đoàn đi bộ tuần hành
Mang những lá cờ sao vàng
Ở Pa-ri, ở Mát-xcơ-va hay Xtốc-khôm
Bạn sẽ đến được Việt Nam tôi đó

Bởi vì Việt Nam hôm nay
Nằm giữa lòng thế giới
Nằm trong tim nhân loại
Nằm trên con đường dẫn ta tới giá trị Con Người…
Bởi vì Việt Nam hôm nay
Là Việt Nam chống Mỹ
Chúng tôi gánh trên vai hành trang nặng nề của thế kỷ
Để bạn bình tâm bước vào ngưỡng cửa Tự do…

Bạn đến đây
Đã có Bác Hồ
Và Nhân dân tôi sẵn sàng đón bạn
Dẫu Người đi vắng
Bạn có thể đến nhà Người thăm một khóm hoa
Rồi cùng nhân dân tôi trò chuyện
Nhân dân tôi đẩy tình yêu mến
Đã được Người dặn dò trước phút đi xa…

Bạn hỏi vì sao cúng tôi yêu quý Bác Hồ
Bởi vì Người là Người đầu tiên
Về với Đất Nước chúng tôi
Mang chủ nghĩa Mác-Lê nin
Chứa trong trái tim yêu nước nhất
Khi Người đặt tay lên
Hòn đất Việt Nam đầu biên giới
Thì từ đó
Đất không phải là đất nữa
Đất là chiến hào
Đất là cạm bẫy
Đất là hoa trái
Nuôi chúng tôi, che chúng tôi cầm súng lên đường!

Có Người, chúng tôi có lại Hùng Vương
Có lại dáng búp sen nghìn năm của chùa Một Cột
Và những búp sen miền Nam tận bùn lầy Đồng Tháp
Có Người, cũng đã thành thơ
Có Người, mỗi mũi tên đồng Cổ Loa
Không chịu vùi dưới đất
Không nằm yên trong viện bảo tàng
Chúng bay lên xé gió thời gian
Mở hết đường bay qua thăng trầm lịch sử
Để cắm vào đầu giặc Mỹ!
Có Người, pho Bồ Tát nghìn tay nghìn mắt
Biết toả hào quang từ hàng chục cánh tay
Có Người, pho Bồ Tát triều Lý chỉ còn đầu
Vẫn nguyên vẹn trong lòng chúng tôi nhờ búi tóc thời vua Hùng để lại
Và pho Kim Cương trên đôi chân vững chãi
Dẫu mất đầu vẫn giữ một dáng đứng Việt Nam
Đấy, Đất Nước chúng tôi đổ vỡ biết bao lần
(Cả những pho từ bi cũng không ngoài hoạn nạn
Nhưng có Người, những cái mất đi phải trả về hình dáng)
Quá khứ được nhìn từ đôi mắt Hôm Nay
Và Hôm Nay từ đôi mắt Ngày Mai
Chúng tôi sống bằng Tương lai một nửa
Bằng tình yêu vô hạn những con người
Như Hôm Nay nhìn Đất Nước cắt đôi
Chúng tôi đã thấy ngày hàn gắn…

Bởi vì Người là người đầu tiên
Yêu miền Nam trong trái tim mình
Yêu tuổi trẻ miền Nam 25 năm
Chưa có được ngày hạnh phúc

Mà Người dạy chúng tôi
Hãy bền gan đánh giặc
Dẫu phải chết cũng không khuất phục:
"Không có gì quý hơn Độc lập, Tự do!"

Chúng tôi là con cháu Bác Hồ
Có nghĩa là chúng tôi giống Bác
Những gì còn non nớt
Chúng tôi học tập để sống, chiến đấu như Người

Bởi vì Người là đất nước của chúng tôi
Mỗi sợi tóc trắng của Người đều ghi ngày gian khổ nhất
Của Đất Nước, những năm dài đánh giặc
Đôi dép của Người mòn vẹt gót
Người đã đi những ngả đường Đất Nước hành quân

Trái cà Người ăn
Cũng là trái cà nuôi người anh hùng đầu tiên – Thánh Gióng
Cây gậy Người cầm
Cũng có thể tìm trong trăm ngàn gậy vượt Trường Sơn
Ý chí của Người
Ý chí toàn dân tộc
Lý tưởng của Người
Sự sống chúng tôi mang…
Hồ Chí Minh – Việt Nam
Bạn và tôi cùng gọi
Hồ Chí Minh – Việt Nam

*

Em nghe không trái thị đã rơi xuống tay Người
Trái không chỉ rơi vì sức hút đất đai
Trái rơi vì tay Người ao ước
Khi trái chạm vào tay Người và Người ấp ủ
Thì lừng hương tay Người và Người ấp ủ
Thì Lừng hương và cô Tấm bước ra
Đi trả thù và sống Tự do…
Không rơi xuống bùn, ôi trái thị quê ta
Để bùn lấm và thành bùn vạn kiếp
Rơi vào tay Người, đó là định luật
Của đấu tranh và nhân nghĩa Việt Nam

Tuổi trẻ ơi trong sương gió tháng năm
Ta đã lớn rồi, chín đầy hy vọng
Hãy ngã xuống tay Nhân dân, hỡi sắc vàng của nắng
Hỡi hương thơm của nồng mặn mồ hôi..

Hãy ngã vào tay Nhân dân, đừng vãi đừng rơi
Đừng tự do, đừng hoài nghi nữa
Hãy yêu Nhân dân và nghe Người nhắn nhủ
Hãy tìm sức mạnh mình trên cơ thể Nhân dân
Nhân dân đang đi lên đội ngũ trùng trùng
Thế vô tận của nghìn năm giết giặc
Lửa đã cháy hồng hào mặt đất
Mùa chín tình yêu, mùa chín hận thù!

Không bao giờ xương máu phải bơ vơ
Ôi sông núi nghi ngàn dặm đất
Có nghe tiếng chúng con: Xin có mặt
Nguyện làm người xung kích của quê hương
Đây tiếng hát chúng con:
Tiếng hát xuống đường!